Osman Kavala dokuz yıllık tutukluluk sürecinin ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesinin mahkûmiyet sürecini inceleyen ikinci kararı üzerine yazılı bir değerlendirme yayımladı. Açıklamada ikna edici somut delil olmadan özgürlüğün kısıtlanamayacağı, niyet okuma ile mahkûmiyetin kabul edilemez olduğu ve hukuk devletinin bu ilkeye mutlak riayet yükümlülüğü vurgulandı. Mahkeme 25 Ağustos 2026 tarihinde serbest bırakma ve mahkûmiyetin sonuçlarını giderme yönünde hükmetmişti. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) maddeleri üzerinden ihlal tespiti yapan karar 15 oya karşı 2 oyla çıktı. Yazının devamında açıklamanın hukuki omurgası, Strazburg hükmünün içeriği, Ankara’daki bağlayıcılık itirazı ve toplumdaki etkiler ele alınıyor. Şimdi ilk bakış, metinde öne çıkan delil ve niyet okuma tartışmasına çevrilmelidir.
Somut delil ilkesi açıklamada nasıl merkeze oturdu?
Yazılı metin kısa tutulmuş olsa da hukuki iddiası nettir. İş insanı, Büyük Daire kararının mahkûmiyet sürecini incelediğini belirterek önceki iki hükmü de aynı çizgide okur. Suç işlendiğini gösteren ikna edici somut delil yoksa özgürce yaşama hakkının kısıtlanamayacağı tezi tekrarlanır. 2020 yılındaki ilk Gezi yargılamasında verilen beraat kararı da bu tez için iç hukuktaki dayanak olarak anılır. Böylece dış karar ile iç beraat aynı cümle kurulumunda yan yana gelir. Okuyucu burada bir savunma metninden çok ilke metni görür.
Metnin ikinci katmanı mahkemelerin olaylara dair genel değerlendirme ve faaliyetin amacına yönelik niyet okuma ile hüküm kuramayacağıdır. Bu anlayışın kabul edilemez bulunduğu vurgusu, yargılamanın yöntemine itirazdır. Delil yerine senaryo, fiil yerine varsayılan saik konulursa ceza hukukunun öngörülebilirliği zedelenir. Osman Kavala bu noktada kişisel bir şikâyeti evrensel bir ölçüye bağlar. Ölçü nettir. Yasalarca suç sayılan bir eylem yoksa özgürlük kısıtı meşruiyet kaybeder.
Üçüncü katman yükümlülüktür. Hakkın korunması yalnızca kâğıtta durmaz. Kamunun bu ilkeye mutlak biçimde riayet etmesi hukuk devletinin yurttaşa karşı borcudur. Sivil toplum temsilcisi, kararlara uymayı bu borcun ifası olarak tarif eder. Uyma, dışarıdan dayatılan bir lütuf değil içerideki anayasal düzenin tutarlılığıdır. Bu tarif, tartışmayı kişi özelinden kurumsal düzleme çeker. Düzlem değişince siyasi sloganın yerini usul meselesi alır.
Karşı açı da aynı metinden okunabilir. Tutuklu isim kendi davasını anlatırken ulusal mahkemelerin ulaştığı sonucu yok saymış gibi görünebilir. İç hukukta ağırlaştırılmış müebbet 2022 yılında kesinleşmiş, temyiz ve istinaf süzgecinden geçmişti. Bu kesinlik, bazı çevrelerce egemen yargının son sözü kabul edilir. Hak savunucusu ise kesinleşmenin delil eksiğini kapatmadığını savunur. İki okuma aynı vakıayı farklı hiyerarşiye yerleştirir. Hiyerarşi kavgası, metnin asıl gerilimidir.
Açıklamanın kamuoyuna etkisi de buradan doğar. Bir kesim somut delil cümlesini yıllardır beklenen teyit gibi karşılar. Başka bir kesim aynı cümleyi iç yargıya müdahale girişimi sayar. Kutuplaşma bu iki refleksin hızla çoğalmasıyla büyür. Alınacak önlem, metni kahramanlık ya da ihanet afişine çevirmeden madde madde okumaktır. Cezaevindeki isim ilkeyi hatırlatır. İlkenin hayata geçmesi ise savcı, hâkim ve yasama iradesinin ortak paydasına bağlıdır.
Strazburg hükmü hangi hakları ihlal saydı?
Büyük Daire 17 yargıçla toplandı ve hükmü 15 oya karşı 2 oyla verdi. Muhalif kalan yargıçlar Faris Vehabović ile Türkiye’den seçilen Saadet Yüksel oldu. Çoğunluk ifade özgürlüğü, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü, adil yargılanma hakkı ile özgürlük ve güvenlik hakkının ihlal edildiğini tespit etti. Hakların amacından saparak kısıtlanmasını yasaklayan madde de ihlal sayıldı. Koşullu salıverme imkânı tanımayan ağırlaştırılmış müebbet, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele yasağı yönünden ayrıca sorunlu bulundu. Osman Kavala bakımından mahkûmiyet, sözleşme hukuku açısından yok hükmünde değerlendirildi.
Mahkeme iç mahkemelerin Gezi’deki şiddet fiilleri ile sivil faaliyet, lobicilik ve şiddete bulaşmayan örgütlere verilen destek arasında nedensellik kurmaya dahi girişmediğini yazdı. Bu faaliyetler barışçıl ifade ve toplanma hakkı kapsamında görüldü. Üçüncü kişilerin şiddete sapması, hakkın kendisini ortadan kaldırmaz denildi. Yargılamanın tarafsızlığına ilişkin kaygılar, üst düzey kamuoyu açıklamalarının etkisi ve beraat eden ilk heyet üzerindeki disiplin süreçleriyle de bağlandı. Başvuranın 2017 yılından beri süren özgürlük kısıtı, 2019’daki ilk hükümden sonra da hukuka aykırı kabul edildi. Serbest bırakmanın mümkün olan en kısa sürede sağlanması ve mahkûmiyet sonuçlarının giderilmesi istendi.
Azınlık görüşü ise kapı eşiğinde durur. Muhalif yargıçlar iç hukuk yollarının, özellikle Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusunun tüketilmediğini savundu. Onlara göre Strazburg’un esasa girmeden önce bu eşiği beklemesi gerekirdi. Bu itiraz, hükmü teknik olarak zayıflatmaz çünkü Büyük Daire kararı nihaidir. Ancak iç tartışmada egemenlikçi okumaya malzeme bırakır. Tutuklu isim açıklamasında bu muhalefet dipnotuna girmese de kamuoyu dipnotu yok sayamaz. 70 bin avro manevi tazminat ve 43 bin 342 avro yargılama gideri de hükmün mali yüzüdür.
Bağlayıcılık tartışması Ankara ile Avrupa arasında nasıl ayrışıyor?
Kararın ertesi günlerinde Ankara’daki resmi ton sertleşti. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum hükmü siyasi proje olarak niteledi. Ulusal mahkemeler bakımından esastan kesin bağlayıcılık bulunmadığı, hiçbir uluslararası merciin Türk yargısına talimat veremeyeceği savı öne çıktı. AİHS’e taraf olmanın ve bireysel başvuru imkânının gözden geçirilebileceği uyarısı yapıldı. Bu uyarı, dosyayı kişi özelinden sistem tartışmasına taşır. Taşıma hem müzakere alanı açar hem de gerilimi yükseltir.
Anayasa’nın 90. maddesi usulüne göre yürürlüğe giren temel hak sözleşmelerine öncelik tanır. Bu madde, uyum yanlılarının temel dayanağıdır. Karşı taraf ise yargı bağımsızlığını ve ulusal yetkinin asliliğini aynı metinden okur. Osman Kavala açıklamasında bağlayıcılığı hukuk devletinin yurttaşa borcu diye tarif ederken Ankara borcu iç mahkemenin kesinleşmiş hükmünde arar. İki tarif aynı kelimeyi farklı adrese yollar. Adres karışınca vatandaş hangisinin geçerli olduğunu sorar.
Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi uygulamanın denetimini elinde tutar. Denetim, diplomatik baskı, ara karar ve siyasi maliyet üretebilir. Maliyet yatırım iklimine, vize müzakeresine ve hukuki öngörülebilirlik algısına sızar. Sızma, kuyumculuktaki ons fiyatı gibi anlık olmasa da orta vadede risk primini etkiler. Şirket hukukçuları sözleşme tarafı bir ülkede kesinleşmiş uluslararası hükmün nasıl okunduğunu izler. İzleme, davanın simgesel ağırlığını ekonomik dile çevirir.
İçeride alınacak önlem acele çekilme tehdidini ya da acele tahliye coşkusunu tek seçenek saymamaktır. Yeniden yargılama, infazın durdurulması, tazminatın ödenmesi ve gerekçeli içtihat üretimi gibi ara duraklar vardır. Ara durak, kutupları yatıştırmaz ama kurumu ayakta tutar. Osman Kavala metni uyumun gerekliliğini ilke düzleminde kurar. İlke düzlemi siyaseten zor, hukuken sade durur. Sadelik, uygulamada kaybolursa güven erir.
Sistemik sorun iddiası hükmün en ağır cümlelerindendir. Çoğunluk, muhalifler, hak savunucuları ve gazetecilere yönelik kovuşturma örüntüsünden söz eder. Yargı bağımsızlığındaki yapısal zaafın, hassas dosyalarda yürütmenin dolaylı etkisine kapı açtığı yazılıdır. Resmi Ankara bu cümleyi kötü niyet isnadı sayıp reddeder. Red, iç kamuoyunda milli irade dili üretir. Dil üretmek ile dosyayı çözmek aynı iş değildir.
Başvuranın 18 Ocak 2024’te yaptığı ikinci başvuru, 2019 sonrası tutukluluk, yargılama ve 25 Nisan 2022 tarihli ağırlaştırılmış müebbeti kapsıyordu. Duruşma 25 Mart 2026’da görüldü. Beş aylık müzakere sonrası hüküm açıklandı. Bu takvim, dosyanın ne kadar uzun soluklu olduğunu gösterir. Uzun soluk, hem delil tartışmasını hem de siyasi kimlik tartışmasını sertleştirir. Sertleşme, sivil toplum temsilcisinin kısa metnini dahi büyük bir referanduma çevirir.
Kararın toplumsal ve kurumsal yansımaları neler doğurabilir?
Toplumsal etki üç koldan yürür. Birinci kol, Gezi belleğinin yeniden ısınmasıdır. 2013’ün sokak resmi ile 2026’nın mahkeme cümlesi aynı karede durmaz ama hafıza onları yapıştırır. İkinci kol, yargıya güven sorusudur. Güven erirse her dosya siyasi okunur, siyasi okunan her dosya da yargı yükü taşır. Üçüncü kol, Avrupa ile ilişkinin hukuk dilinden siyaset diline kaymasıdır. Kayma, yalnızca bir kişinin tahliyesiyle ölçülmez. Ölçü, sözleşmeye bağlı kalmanın maliyet hesabıdır.
Kurumsal etki daha sakin fakat daha kalıcıdır. Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusunun etkinliği, Büyük Daire’nin eşiği erken geçmesi yüzünden tartışmaya açılır. Avukatlar benzer dosyalarda Strazburg takvimini öne çeker. Savunma stratejisi değişir. Hak savunucusu çevreler hükmü emsal sayar. İddia makamı ise iç kesinlik dilini korur. İki stratejinin çarpışması, yargının iş yükünü ve dilini dönüştürür. Dönüşüm, tek bir tahliye kararından daha uzun iz bırakır.
Ekonomik ve sektörel iz de küçümsenmemelidir. Hukuki öngörülebilirlik zayıflayınca uzun vadeli sermaye daha yüksek teminat ister. Sivil toplum finansmanı, bağışçılık ve kültür kurumları aynı belirsizlikten pay alır. Aileler ise yakınlarının dosyasını bu emsal üzerinden okumaya başlar. Okuma umut da üretir kaygı da. Kaygıyı azaltmanın yolu, her cümlenin arkasındaki maddeyi göstermek ve kişiyi putlaştırmadan ilkede durmaktır. İş insanının kısa metni bu yüzden slogan değil ölçü arar.
Sonuçta 10 bin kişilik bir miting yoktur ortada, bir sayfalık açıklama vardır. Açıklama, somut delil, niyet okuma yasağı ve riayet yükümlülüğünü yan yana dizer. Karşı cephe bağlayıcılığı, iç yol tüketimini ve ulusal yetkiyi aynı kararlılıkla dizer. İki dizi de kendi içinde tutarlı durabilir. Tutarsızlık, dizileri birbirini yok eden düşman ilan etmekte çıkar. Vatandaşın faydası, hangisinin kahraman olduğunu seçmekte değil hangi usulün özgürlüğü ve güvenliği birlikte taşıyabileceğini sormaktadır. Soru sakin sorulursa dosya bir kez daha yalnızca bir isme indirgenmez.
